Branie sterydów a płodność u mężczyzn

Artykuł w skrócie:

• Kiedy mężczyzna przyjmuje zewnętrzny testosteron lub jego pochodne, efektem tego jest spadek produkcji testosteronu oraz plemników.

• Rezultatem brania sterydów jest więc niska liczba lub całkowity brak plemników w nasieniu.

• Po odstawieniu sterydów płodność w większości przypadków wraca, ale wymaga to czasu – nawet roku lub więcej.

• Mężczyzna, który stosował sterydy i planuje potomstwo, powinien skonsultować się ze specjalistą i wykonać szereg badań.

Dla niektórych pacjentów zaskoczeniem jest to, że preparaty przyjmowane w celu zwiększenia masy mięśniowej mogą niemal całkowicie zatrzymać produkcję plemników. Stosowanie sterydów anaboliczno-androgennych (SAA), w tym egzogennego testosteronu, ma silny wpływ na męską oś hormonalną i w konsekwencji na spermatogenezę. Dobra wiadomość jest taka, że w większości przypadków zmiany są odwracalne. Zła – że nie zawsze i nie u każdego.

Branie sterydów a płodność u mężczyzn

Żeby w pełni zrozumieć, jak branie sterydów wpływa (negatywnie) na płodność u mężczyzn, musimy najpierw spojrzeć na oś podwzgórze–przysadka–jądra, czyli HPG. W normalnych warunkach podwzgórze wydziela hormon GnRH, który stymuluje przysadkę mózgową do produkcji hormonów LH i FSH [BT1.1].

Kiedy mężczyzna przyjmuje zewnętrzny testosteron lub jego pochodne, organizm traktuje to jak nadmiar androgenów i włącza mechanizm sprzężenia zwrotnego ujemnego. Podwzgórze ogranicza wydzielanie GnRH, przysadka zmniejsza produkcję LH i FSH, a jądra przestają być pobudzane do pracy. W efekcie spada nie tylko produkcja własnego testosteronu, ale przede wszystkim produkcja plemników. To prowadzi do oligozoospermii, czyli niskiej liczby plemników, a często do azoospermii, czyli całkowitego braku plemników w nasieniu.

Sterydy a płodność u mężczyzn – jak częsty jest problem?

Szacuje się, że nawet kilka procent mężczyzn stosowało w życiu anaboliczne sterydy, a wśród bywalców siłowni odsetek ten jest znacznie wyższy. W literaturze naukowej opisano miliony użytkowników SAA w samych Stanach Zjednoczonych [1]. Problem przestaje być niszowy, a staje się realnym wyzwaniem zdrowia publicznego.

Trzeba jednak zaznaczyć, że nie zawsze przyjmowanie sterydów oznacza doping. Czasami podobne zaburzenia pojawiają się w ramach leczenia – na przykład podczas terapii hormonalnej testosteronem prowadzonej z powodów medycznych. W takich przypadkach zahamowanie produkcji plemników nie jest „awarią organizmu”, lecz przewidywalnym skutkiem terapii, dlatego u mężczyzn planujących ojcostwo stosuje się odpowiednio dostosowane schematy leczenia.

Co dzieje się z nasieniem podczas cyklu przyjmowania sterydów?

Sterydy anaboliczne najczęściej przyjmuje się w tzw. cyklach, czyli okresach kilku–kilkunastu tygodni stosowania preparatów, po których następuje przerwa lub tzw. odblok. Już w trakcie takiego cyklu może dochodzić do szybkiego pogorszenia parametrów nasienia, ponieważ zahamowanie osi hormonalnej następuje często wcześniej, niż pojawiają się odczuwalne objawy. Wpływ sterydów anabolicznych na parametry nasienia jest wielokierunkowy:

• drastyczny spadek liczby plemników (często do poziomu 0),

• obniżenie ruchliwości (asthenozoospermia),

• pogorszenie morfologii plemników,

• zaburzenia dojrzewania komórek płciowych.

W badaniach zauważono, że podczas stosowania sterydów część komórek odpowiedzialnych za produkcję plemników obumiera szybciej niż powinna, a sam proces ich dojrzewania może przebiegać nieprawidłowo. U niektórych mężczyzn stwierdzano także większy odsetek plemników z błędną liczbą chromosomów, co może oznaczać ryzyko uszkodzenia materiału genetycznego. Nie chodzi więc wyłącznie o liczbę plemników, ale także o ich jakość biologiczną.

Czy płodność wraca po odstawieniu sterydów?

W większości przypadków – tak, ale wymaga to czasu. Po zakończeniu cyklu: poziom endogennego testosteronu zwykle normalizuje się w ciągu 3–6 miesięcy, a powrót prawidłowej spermatogenezy może trwać 4–12 miesięcy (w części przypadków proces ten wydłuża się do kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu miesięcy) [2].

Opisano również sytuacje, w których azoospermia utrzymywała się przez kilka lat, choć nawet wtedy możliwa była późniejsza regeneracja pod wpływem leczenia.

Ryzyko trwałego uszkodzenia jąder rośnie wraz z:

• długością stosowania,

• wysokością dawek (często wielokrotnie przekraczających fizjologiczne),

• łączeniem wielu preparatów („stacking”),

• jednoczesnym stosowaniem innych substancji (np. hormonów tarczycy, insuliny, diuretyków).

Post Cycle Therapy (PCT) – czy „odblok” rozwiązuje problem?

W środowisku osób stosujących sterydy aanboliczne popularna jest tzw. terapia po cyklu (PCT), często z użyciem hCG, klomifenu czy tamoksyfenu. Jej celem jest pobudzenie przysadki i jąder do wznowienia produkcji testosteronu.

W praktyce klinicznej stosuje się podobne schematy, ale pod kontrolą lekarza. hCG działa jak analog LH i może stymulować komórki Leydiga. W bardziej złożonych przypadkach wykorzystuje się również rekombinowane FSH lub gonadotropiny menopauzalne (hMG), aby pobudzić spermatogenezę.

Ważne jednak, by jasno powiedzieć: samodzielne „odblokowywanie” organizmu bez diagnostyki hormonalnej bywa nieskuteczne i może maskować rzeczywisty problem.

Sterydy a płodność u mężczyzn – jakie badania wykonać?

Mężczyzna, który stosował sterydy i planuje potomstwo, powinien wykonać:

• badanie nasienia (seminogram),

• oznaczenie FSH, LH i testosteronu całkowitego,

• w wybranych przypadkach także prolaktyny, estradiolu i SHBG,

• przy utrzymującej się azoospermii – dalszą diagnostykę andrologiczną.

W badaniu hormonalnym typowy obraz po nadużywaniu sterydów to niskie LH i FSH oraz obniżony testosteron własny.

Ryzyko, które warto znać

Przyjmowanie sterydów anabolicznych prowadzi do spadku wewnątrzjądrowego testosteronu i w konsekwencji do zahamowania spermatogenezy. U większości mężczyzn proces ten jest odwracalny, ale powrót płodności wymaga czasu i nie zawsze następuje samoistnie. W praktyce kliniki leczenia niepłodności jest to jedna z potencjalnie odwracalnych przyczyn zaburzeń płodności (oczywiście pod warunkiem wczesnego rozpoznania i właściwego prowadzenia).

Najważniejszy wniosek jest prosty: jeśli mężczyzna planuje ojcostwo, powinien unikać sterydów anabolicznych. A jeśli już je stosował – nie odkładać diagnostyki na później. W przypadku płodności czas naprawdę ma znaczenie.

Źródła:

[2] 32.Knuth UA, Maniera H, Nieschlag E. Anabolic steroids and semen parameters in bodybuilders. Fertil Steril. 1989;52:1041–1047. doi: 10.1016/s0015-0282(16)53172-0.

El Osta R, Almont T, Diligent C, Hubert N, Eschwège P, Hubert J. Anabolic steroids abuse and male infertility. Basic Clin Androl. 2016 Feb 6;26:2. doi: 10.1186/s12610-016-0029-4. PMID: 26855782; PMCID: PMC4744441